हाम्रो रुन्टिगढी

 

रुन्टिगढी गाउँपालिकाको संक्षिप्त परिचय

रुन्टिगढी गाउँपालिका संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गत रोल्पा जिल्लाको १० वटा स्थानीय तहमध्ये एक हो। यस गाउँपालिकाको स्थापना २०७३ साल चैत्र ५ गते भएको हो। अति मनमोहक प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण यो गाउँपालिका महाप्रभुको जन्मस्थल रुन्टी र महाप्रभुले तपस्या गरेको ठाउँ गढीको नामबाट नामाकरण गरिएको हो। यस गाउँपालिकाको प्रशासनिक केन्द्र होलेरीमा रहेको छ।

भौगोलिक अवस्थिति

रुन्टिगढी गाउँपालिका रोल्पा जिल्ला सदरमुकाम लिवाङदेखि ४० किलोमिटर दक्षिण-पश्चिममा अवस्थित छ। यो गाउँपालिका ८२०१२'५२" देखि ८२०३५'२२" पूर्वी देशान्तर र २८°१२′३६" देखि २८°२२′२५" उत्तरी अक्षांशसम्म फैलिएको छ। समुद्र सतहबाट ८६० मिटरदेखि २२०० मिटरसम्मको उचाइमा रहेको यो गाउँपालिका पहाडी क्षेत्रमा पर्दछ। यसको कुल क्षेत्रफल २३२.६९ वर्ग किलोमिटर छ।

सिमाना

रुन्टिगढी गाउँपालिकाको पूर्वमा रोल्पा नगरपालिका र सुनिलस्मृति गाउँपालिका, पश्चिममा दाङ र सल्यान जिल्ला, उत्तरमा त्रिवेणी गाउँपालिका र दक्षिणमा दाङ र प्यूठान जिल्ला रहेका छन्।

प्रशासनिक विभाजन

यस गाउँपालिकामा ९ वटा वडाहरू रहेका छन्। यहाँको प्रशासनिक केन्द्र होलेरीमा रहेको छ।

जनसङ्ख्या

घरधुरी तथ्याङ्क सङ्कलन, २०८० अनुसार रुन्टिगढी गाउँपालिकाको कुल जनसङ्ख्या २७,१९५ जना रहेको छ। जसमध्ये पुरुष १२,७७३ जना (४६.९७%) र महिला १४,४२० जना (५३.०२%) छन्। यहाँको लैंगिक अनुपात प्रति १०० महिलामा ८९ पुरुष रहेको छ। जनघनत्व १२५ जना प्रति वर्ग किलोमिटर छ। यस गाउँपालिकामा कुल ६,०२७ घरपरिवार रहेका छन् भने प्रति परिवार औसत ५ जना सदस्य रहेको छ।

सामाजिक तथा सांस्कृतिक विविधता

रुन्टिगढी गाउँपालिका सामाजिक तथा सांस्कृतिक रूपमा सम्पन्न छ। यहाँ मगर जातिको बाहुल्यता रहेको छ भने ब्राह्मण, क्षेत्री, ठकुरी, सन्यासी, कामी, दमाई, सार्की लगायतका जातजातिको बसोबास छ। धार्मिक रूपमा हिन्दु धर्मको बाहुल्यता रहे पनि बौद्ध तथा क्रिश्चियन धर्मावलम्बीहरू पनि यहाँ बसोबास गर्छन्। दसैं, तिहार, जनैपूर्णिमा, बुद्ध जयन्ती आदि यहाँका प्रमुख पर्वहरू हुन्। पञ्चेबाजा, सोरठी, झ्याउरे लगायतका जातीय परम्परागत पहिचान कायम रहेका छन्।

शिक्षा तथा स्वास्थ्य

रुन्टिगढी गाउँपालिकामा ५४ वटा सामुदायिक विद्यालय र ३ वटा निजी विद्यालयहरू रहेका छन्। यहाँको साक्षरता दर ७८.६% छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता दर ८६.५% र महिलाको साक्षरता दर ७१.८% छ। स्वास्थ्य सेवाको दृष्टिकोणबाट यस गाउँपालिकामा १३ वटा स्वास्थ्य चौकीहरू रहेका छन्।

अर्थतन्त्र

रुन्टिगढी गाउँपालिका कृषि, पशुपालन र वनजङ्गलमा आधारित अर्थतन्त्र भएको छ। यहाँका मुख्य बालीहरूमा धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर लगायतका अन्न बालीहरू उत्पादन हुने गर्दछ। यसका साथै यहाँका मानिसहरूले पशुपालन, मौसमी तथा बारम्बार फलफूल, तरकारी तथा अन्य नगदे बालीहरू उत्पादन गर्ने गर्दछन्।

पर्यटन

रुन्टिगढी गाउँपालिका प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ। यहाँका हरियाली पहाडहरू, खोलानालाहरू, वनजङ्गलहरूले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्दछ। यसका साथै यहाँ धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वका स्थलहरू पनि रहेका छन्।

निष्कर्ष

रुन्टिगढी गाउँपालिका प्राकृतिक सौन्दर्य, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विविधता, र समृद्ध इतिहास भएको ठाउँ हो। यो गाउँपालिका नेपालको पहाडी क्षेत्रमा पर्दछ र यहाँका मानिसहरूले सामाजिक सद्भाव र धार्मिक सहिष्णुताको वातावरणमा बसोबास गर्दछन्। यसले गाउँपालिकालाई नेपालको एक महत्त्वपूर्ण स्थानीय तह बनाउँदछ।

रुन्टिगढी गाउँपालिका 

 रुन्टिगढी गाउँपालिकाका प्रसिद्ध स्थलहरू

रुन्टिगढी गाउँपालिका प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक महत्त्व, र ऐतिहासिक विरासतले भरिपूर्ण छ। यहाँका प्रमुख स्थलहरू निम्नानुसार छन्:

१. धार्मिक पर्यटकीय स्थलहरू

प्रभु जन्मस्थल रुन्टी: यो ठाउँ महाप्रभुको जन्मस्थल मानिन्छ। यहाँ धार्मिक महत्त्वका साथै ऐतिहासिक महत्त्व पनि छ।

गढीलेक: यो ठाउँ महाप्रभुले तपस्या गरेको ठाउँ मानिन्छ। यहाँबाट प्राकृतिक दृश्यावलोकन पनि गर्न सकिन्छ।

दुर्गा मन्दिर, पौवा: यो मन्दिर दुर्गा देवीलाई समर्पित छ। यहाँ धार्मिक अनुष्ठानहरू गरिन्छ।

अर्धनारीश्वर माता पार्वती हवनकुण्ड: यो हवनकुण्ड धार्मिक अनुष्ठानहरूको लागि प्रसिद्ध छ।

नागदेवता शिला मन्दिर: यो मन्दिर नागदेवतालाई समर्पित छ। यहाँ धार्मिक यात्राहरू गरिन्छ।

कालिका देवी मन्दिर: यो मन्दिर कालिका देवीलाई समर्पित छ। यहाँ दर्शनार्थीहरूको भीड लाग्ने गर्दछ।

मैचन्ने शिव मन्दिर: यो मन्दिर भगवान शिवलाई समर्पित छ। यहाँ शिवरात्रिमा ठूलो मेला लाग्दछ।

मसिना सिद्धेश्वरी मन्दिर: यो मन्दिर सिद्धेश्वरी देवीलाई समर्पित छ। यहाँ धार्मिक अनुष्ठानहरू गरिन्छ।

छायाँक्षेत्र मन्दिर: यो मन्दिर धार्मिक महत्त्वको स्थल हो। यहाँ दर्शनार्थीहरूको भीड लाग्ने गर्दछ।

कृष्ण मन्दिर (राम्ली र गुनाम): यी मन्दिरहरू भगवान कृष्णलाई समर्पित छन्। यहाँ जन्माष्टमीको अवसरमा ठूलो उत्सव मनाइन्छ।

चिन्ने बान कवलदशी बर्मथान: यो ठाउँ धार्मिक महत्त्वको स्थल हो। यहाँ धार्मिक अनुष्ठानहरू गरिन्छ।

देउराली लेक शिव मन्दिर: यो मन्दिर भगवान शिवलाई समर्पित छ। यहाँबाट प्राकृतिक दृश्यावलोकन पनि गर्न सकिन्छ।

२. युद्ध पर्यटन सम्बन्धी स्थलहरू

सहिद स्मारक स्तम्भ: यो स्मारक स्तम्भ देशका लागि बलिदान भएका शहीदहरूको सम्झनामा बनाइएको छ।

तत्कालीन माओवादी सैनिक शिविर: यो शिविर युद्धकालीन समयमा प्रयोग गरिन्थ्यो। यहाँ युद्धकालीन इतिहास सम्बन्धी जानकारी पाउन सकिन्छ।

युद्धकालीन ट्रेन्चहरू: यी ट्रेन्चहरू युद्धकालीन समयमा प्रयोग गरिन्थ्यो। यी ठाउँहरूले युद्धकालीन इतिहासलाई जीवन्त बनाउँछन्।

३. होमस्टे/जातीय नमुना ग्राम स्थलहरू

सखी गाउँ: यो गाउँ जातीय संस्कृति र परम्पराको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यहाँ होमस्टे सेवा उपलब्ध छ।

मसिना नमुना गाउँ तथा होमस्टे: यो गाउँ जातीय संस्कृति र परम्पराको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यहाँ होमस्टे सेवा उपलब्ध छ।

नमुना गाउँ डुब्रिङ: यो गाउँ जातीय संस्कृति र परम्पराको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यहाँ होमस्टे सेवा उपलब्ध छ।

सैवाङ होमस्टे तथा नमुना गाउँ: यो गाउँ जातीय संस्कृति र परम्पराको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यहाँ होमस्टे सेवा उपलब्ध छ।

४. दृश्यावलोकन सम्बन्धी स्थलहरू

भ्यू टावर: यो टावरबाट गाउँपालिकाको मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ।

भ्यू प्वाइन्ट: यो प्वाइन्टबाट गाउँपालिकाको मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ।

५. मनोरञ्जनमूलक तथा पिकनिक स्थलहरू

फनपार्क रक गार्डेन: यो गार्डेन मनोरञ्जन र पिकनिकको लागि उत्तम स्थल हो।

गुराँस गार्डेन: यो गार्डेन गुराँसको फूलले सजिएको छ। यो ठाउँ मनोरञ्जन र पिकनिकको लागि उत्तम स्थल हो।

६. चट्टान आरोहण स्थलहरू

भैंसीखुटी पहर गैरा: यो ठाउँ चट्टान आरोहणको लागि प्रसिद्ध छ।

रातो पहर सापडाँडा: यो ठाउँ चट्टान आरोहणको लागि प्रसिद्ध छ।

७. गढी स्थलहरू

गढीलेक: यो ठाउँ ऐतिहासिक महत्त्वको स्थल हो।

म्याग्जीन गढी: यो ठाउँ ऐतिहासिक महत्त्वको स्थल हो।

मैचन्ने लेक: यो ठाउँ ऐतिहासिक महत्त्वको स्थल हो।

उमा गढी: यो ठाउँ ऐतिहासिक महत्त्वको स्थल हो।

मालारानी लेक: यो ठाउँ ऐतिहासिक महत्त्वको स्थल हो।

८. प्राकृतिक पर्यटकीय स्थलहरू

शिव पार्वती गुफा: यो गुफा प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ।

मच्छिन्द्रनाथ गुफा: यो गुफा प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ।

लेक-पर्वत: यो ठाउँ प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ।

मुरुल्ले लेक: यो ठाउँ प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ।

सेउलीवाङ लेक: यो ठाउँ प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ।

राङजात लेक (देउराली लेक): यो ठाउँ प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ।

टोलबाङ लेक: यो ठाउँ प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ।

माचकुटी लेक: यो ठाउँ प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ।

९. कला वास्तुकला स्थलहरू

डुब्रिङको मूलघर: यो घर पारम्परिक वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना हो।

चारपाखे घर: यो घर पारम्परिक वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना हो।

मैचन्ने बारसुरे घर: यो घर पारम्परिक वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना हो।

 

  यस गाउँपालिकाका विभिन्न वडाहरू को कविता

वडा नं. १

लिबाङ्गी आँप, दिसुन्धारा, राङजात, रिठाबोट राम्ली, लापाल, गैरीगाँउ, घुम्दै जाँऊ दाङचोट सिद्धबाबाको मन्दिरमा, बोकाको बली चढाउन शिव मन्दिरमा दुधको धार, चढाउँला जनैपूर्णिमाको दिन देउराली लेकको शिवमन्दिर, चिनारी हो वडा नम्बर एक ॥

वडा नं. २

जौलीपोखरी, लामीडाँडा, घाम झुल्किने बेला टिम्मुर, अदुवा, भटमास बेच्ने हाम्रो बजार गोरीनेटा माहुरीपालन, चिउरी खेती गरौं अब, सालघारी र अलकाडाँडा टाकुरा लेक, उमागढी लेकको, फेदीमा रमणीय गाँउ उमा ऐतिहासिक किल्ला उमागढी, सान हाम्रो २ नम्बर वडा ॥

वडा नं. ३

जुर, जबाङ, भोर्ना, सालबाङ हुँदै घुम्न जाऊँ कट्टेधारा धानका बाला लहलह, बयाली खेल्ने क्या राम्रो लखना अरडखोलामा पौडी खेल्दै, माछीलाई जाल हानौंला मंसिरे पूर्णिमाका दिन, सिद्देश्वरी लेकमा मेला हेर्न जाँउला वडा नम्बर ३ को चिनारी, मछिन्द्रनाथको गुफा ॥

वडा नं. ४

उँघा, खोलबाङ, मसिना, सुर्पाल बजार तोलबाङमा छाँयाक्षेत्र, सिद्धबाबाको मन्दिर रिपल्जा गाउँ, रिबडाँडा, लेकडाँडा वडा नम्बर चार चैते दसैं मेला भर्न, मैचन्ने कालिका देवी मन्दिर पञ्चमीको मेला भर्न, सबैजना आउनुहोस् हजुर ॥

वडा नं. ५

जस्पुर, सैवन, भर्तिवन, सैवाङ र बाइजा नयागाउँ, धौलाबाङ, रेखदेख गर्दैछन् छिन्नेटा आरखुटी, कोलबोट, हापखोला हुँदै जाने हो कोप्चे मेला पाँच पुन्नीमा भेट हौंला, आउनु है चिन्ने थान मेला ॥

वडा नं. ६

सरेचौर, निगालपानी, डुब्रिङ हुँदै रातोपहर सापडाँडा विश्रामथली, गातिना, गोदे, धारापानी र खारा बोरीबाङ, गोठीवन, रमाइलो सल्लेरी लामपोखरी मेला बयलडाँरी, हेम्पै नाच भोसो नाच, खेलौँ डुब्रिङको मुलघरमा मुरुल्ले लेक, मालारानी लेक, चुस्की लेक ६ नम्बर वडा ॥

वडा नं. ७

कोबाङ, बलबाड, खाक्सीवन हुँदै बान्द्रे ७ नम्बर फोर्साबाङ झरेर तरकारी खेतीमा लगाउँला नजर सत्तिम, खर्से, चौखे हुँदै होलेरी बजार घुमौला सरर चट्टान आरोहण गर्ने ठाउँ, जाने हो सिद्ध गुफा पहर गैरा झरी शिवपार्वती गुफाभित्र, हेरौंला मूर्तिका लहर ॥

वडा नं. ८

मगरगोरी, खसगोरी, कुर्जा साथै रानवन मेलटाकुरा झरेर ८ नम्बर वडा कार्यालय झेनाम धुम्का, द्वारपानी, हानबाङ रमाइलो छ सानो लिबाङ धार्मिक धाम सिद्दथान, लेकमा पुजा गर्ने सेउलीबाङ भ्यूटावर निर्माण गरौं छिट्टै, सेउलीबाङ लेक ॥

वडा नं. ९

सर्पाल, साम्री, पलासेनी झरौं है टुनीबोटको भेक गौपूजाको दिन कृष्ण मन्दिरमा, मेला लाग्छ गुनामको लेक पौवाको दुर्गा मन्दिरमा सुरक्षित छ रे, रुद्रबीरको खण्डित शिलालेख महाप्रभूको जन्मस्थल रुन्टीमा, संरक्षण गरौं कुटीको भग्नावशेष वडा नम्बर ९ सखीको सिरानमा छ, गाँउपालिकाको सान गढीलेक ॥

केहि आवश्यक पत्रहरूको नमुनाहरू